DILI, 10 Outubru 2026 — Hanesan parte ida hosi implementasaun reforma kurrikulár ba siklu datoluk ensinu báziku nian, estudante sira klase 7 nian iha Eskola Bázika Sentrál Farol (EBC Farol) hala’o “Feira Gastronómika Tradisaun Família nian” iha loron 10 fulan-Outubru. Eventu ne’e hanesan parte ida hosi projetu ida ba lian Portugés ne’ebé dezenvolve durante terseiru termu no kursu akadémiku ne’ebé envolve klase lima.
Inisiativa ida-ne’e sai hanesan aplikasaun prátika ida hosi matadalan pedagójiku foun sira ne’ebé hatuur iha Kurríkulu Báziku Nasionál ba siklu datoluk ensinu báziku nian, ne’ebé hahú implementa iha tinan akadémiku 2026, hahú ho klase da-7. Reforma, ne’ebé aliña ho polítika edukativa sira hosi IX Governu Konstitusionál, buka atu haburas liután aprendizajen partisipativu, dezenvolve kompeténsia esensiál sira, no promove identidade no kultura timoroan nian.
Ho orientasaun husi profesora no formadora lian Portugés Rosa Maria Saldanha, atividade ne’e mós hetan benefísiu husi kolaborasaun husi estajiáriu na’in tolu husi Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL)—Esperança, Ligete, no Carlota. Projetu ne’e bazeia ba Lisaun 23 no 29 hosi livru manuál klase 7 nian, hodi permite estudante sira atu aplika saida maka sira aprende ona ba situasaun moris-reál, loroloron nian.
Projetu ne’e hala’o iha faze tolu. Iha dahuluk, estudante sira peskiza reseita tradisionál família nian no hakerek testu instrusionál sira, identifika ingrediente sira no deskreve métodu preparasaun nian. Iha faze daruak, sira organiza-an iha grupu hodi prepara hahán sira iha uma. Iha faze datoluk, sira aprezenta hahán iha eskola no esplika—iha Portugés—hahán sira-nia naran, ninia ingrediente sira, no oinsá sira prepara. Entre proposta sira ne’ebé aprezenta, destake sira inklui salada ai-fuan malirin, kafé no pudin laranja, xá moringa, xá jengibre, piri-piri (kondimentu temperu) ne’ebé halo ho ai-farina nia fulin, ai-farina ne’ebé tunu ho du’ut limão no kanela, hahán sira ho baze du’ut-tasi nian, batar tunu, salada tradisionál, * tukatu*, no egg no piri-piri ne’ebé prepara ho ikan ki’ik maran (esparetas).
Profesora Rosa Maria Saldanha espresa satisfasaun boot ho estratéjia pedagójika ne’ebé adota, haree ida-ne’e hanesan inovasaun ida kompara ho prátika sira ne’ebé nia hatene tuir kurríkulu anteriór, no hanesan di’ak liu ba labarik sira-nia nesesidade aprendizajen. Aprosimasaun ida-ne’e permite estudante sira atu hola papél ativu ida iha konstrusaun sira nia koñesimentu rasik, aprendizajen liuhosi peskiza, esperimentasaun, kolaborasaun, no aplikasaun prátika ba konteúdu eskola nian.
Atividade ne’e nune’e ilustra oinsá reforma kurrikulár bele tradús ba esperiénsia aprendizajen konkreta sira iha klase laran no komunidade eskolár. Duké limita ba akizisaun teórika koñesimentu nian, estudante sira hetan enkorajamentu atu investiga, produz, komunika, no kompleta tarefa sira iha kontestu sira ne’ebé reflete besik sira nia realidade rasik.
Iha kampu estudu lian Portugés, peskiza no hakerek reseita sira kontribui ba dezenvolvimentu abilidade komprensaun lee no espresaun eskrita, enkuantu identifika ingrediente sira no deskreve prosedimentu sira ajuda habelar estudante sira-nia vokabuláriu. Aprezenta hahán sira mós haburas espresaun orál, organizasaun ideia sira-nian, no abilidade atu komunika ho klareza.
Aleinde aprendizajen linguístika, projetu ne’e promove serbisu kolaborativu no valorizasaun ba koñesimentu ne’ebé maka pasa iha família sira nia laran. Hodi integra gastronomia tradisionál iha prosesu ensinu no aprendizajen, EBC Farol hatudu oinsá inovasaun pedagójika bele la’o hamutuk ho prezervasaun identidade kulturál timoroan nian. Esperiénsia ida-ne’e sai hanesan ezemplu ida kona-ba oinsá matadalan sira ba reforma kurrikulár iha ensinu báziku bele implementa liuhosi atividade sira ne’ebé partisipativu, kontestualizadu, no signifikativu ba estudante sira, hodi hametin ligasaun entre eskola, família, no komunidade.




