Molok eskola privadu, igreja, komunitária, kooperativa ka ne’ebé jere husi fundasaun ida bele loke ninia odamatan iha Timor-Leste, entidade ne’ebé hola responsabilidade ba eskola ne’e tenke hetan lisensa husi Estadu. Tuir Lei Baze Sistema Edukasaun (Lei n.º 14/2008), edukasaun privadu no kooperativa funsiona tuir ninia estatutu rasik, no Estadu nia responsabilidade mak lisensia, avalia no monitoriza sira iha termu legál (Artigu 3). Lisensiamentu mak autorizasaun atu opera; ne’e pasu dahuluk ba eskola foun ida, no mosu molok rekoñesimentu kualidade ne’ebé fó liu husi akreditasaun.
Lisensiamentu no Akreditasaun
Rua ne’e ligadu maibé la hanesan. Lisensiamentu konfirma katak entidade ida konstituídu legalmente, katak ninia fatin adekuadu no seguru, no katak nia bele fó edukasaun iha nivel ida ho baze legál. Akreditasaun mak rekoñesimentu formál husi Estadu ba kualidade estabelesimentu edukativu ida, hafoin avaliasaun kontínua, objetiva no kontextualizada (Artigu 43). Eskola ida hetan lisensa atu opera; depois nia hetan akreditasaun tuir buat ne’ebé nia fó duni. Rua-rua kontinua sujeitu ba inspesaun Estadu nian tuir Artigu 45.
Baze Legál
- Artigu 3 — Edukasaun privadu no kooperativa funsiona tuir ninia estatutu rasik; Estadu lisensia, avalia no monitoriza sira iha termu legál.
- Artigu 42(4) — Eskola privadu ka kooperativa bele adota planu no programa kurrikulár ne’ebé uza iha eskola públiku, ka adota ninia rasik; bainhira adota ninia rasik, sira rekoñese kazu ba kazu liu husi avaliasaun pozitivu ba kurríkulu no ba kondisaun pedagójika ba hanorin.
- Artigu 43 — Define akreditasaun nu’udar rekoñesimentu formál Estadu nian ba kualidade estabelesimentu ida, bazeia ba avaliasaun kontínua.
- Artigu 45 — Sistema edukasaun, inklui eskola privadu no kooperativa, sujeitu ba inspesaun Estadu nian.
Textu kompletu Lei n.º 14/2008 disponivel iha seksaun Lejislasaun. Formuláriu kandidatura, taxa no prazu prosesamentu define husi Ministériu liu husi regulamentu komplementár — konfirma rekezitu atuál ho Ministériu molok kandidata.
Se Mak Presiza Lisensa
- Entidade hotu ne’ebé prepara atu loke eskola privadu, igreja, komunitária, kooperativa ka fundasaun foun
- Eskola ne’ebé opera ona no habelar ba nivel edukasaun foun — porezemplu husi báziku ba sekundáriu jerál, ka aumenta dalan téknika-vokasionál
- Eskola ne’ebé muda ba fatin foun, ka loke fatin adisionál
- Eskola ne’ebé troka ninia entidade na’in, ninia naran, ka ninia forma legál
- Eskola ne’ebé ninia lisensa presiza renova
Prosesu Lisensiamentu
- Kandidatura. Entidade ne’e submete pedidu eskritu ba Ministériu Edukasaun, liu husi diresaun munisipál edukasaun iha fatin ne’ebé eskola sei opera, hamutuk ho dokumentu apoiu sira iha kraik.
- Revizaun dokumentu. Ministériu verifika konstituisaun legál no estatutu entidade nian, ninia direitu atu uza fatin ne’e, no nivel no tipu edukasaun ne’ebé propoin.
- Verifikasaun kurríkulu. Eskola ne’ebé tuir kurríkulu nasionál avalia tuir kurríkulu ne’e; eskola ne’ebé propoin ninia planu rasik hetan avaliasaun kazu ba kazu, tuir Artigu 42(4).
- Inspesaun fatin. Ekipa Ministériu nian vizita fatin ne’e atu konfirma katak sala aula, bee no saneamentu, arranju seguransa no rekursu hanorin nian kumpre padraun ba nivel edukasaun ne’ebé husu.
- Desizaun. Bainhira kumpre rekezitu sira, Ministériu fó sai lisensa atu opera; bainhira la kumpre, entidade ne’e hetan informasaun kona-ba falta sira atu hadi’a molok kandidata fali.
- Rejistu. Eskola ne’ebé lisensiadu ona rejista iha rejistu nasionál eskola sira nian no inklui iha relatóriu EMIS, no sai sujeitu ba monitorizasaun no inspesaun kontínua.
Saida Mak Ita Presiza
Rekezitu finál konfirma husi Ministériu ba kandidatura ida-idak, maibé entidade ida tenke prepara jerálmente atu fó:
- Estatutu no dokumentu rejistu husi entidade ne’ebé sei sai na’in no jere eskola (asosiasaun, fundasaun, kooperativa, organizasaun igreja nian, ka empreza)
- Nivel no tipu edukasaun ne’ebé eskola hakarak fó, no kurríkulu ne’ebé sei tuir — kurríkulu nasionál ka ninia planu propostu rasik
- Prova direitu atu uza fatin ne’e (títulu, kontratu aluga, ka ekivalente), ho planta sala aula no fasilidade sira
- Prova katak fatin ne’e kumpre rekezitu seguransa, bee no saneamentu
- Lista serbisu-na’in dosente ho prova sira-nia kualifikasaun, no naran diretór eskola ne’ebé propoin
- Regulamentu internu eskola nian, estrutura organizasionál, no propina ne’ebé sei kobra
Kualifikasaun no dokumentu ne’ebé fó sai iha rai liur bele presiza legaliza uluk — haree Legalizasaun Dokumentu.
Depois Simu Lisensa
Lisensa autoriza eskola atu opera iha nivel no iha fatin ne’ebé fó ona. Mudansa importante ida-idak — nivel edukasaun foun, muda fatin, ka troka entidade na’in — tenke informa ba Ministériu, no bele presiza altera lisensa molok mudansa ne’e hahú. Eskola lisensiadu sira kontinua sujeitu ba inspesaun Estadu nian tuir Artigu 45, inklui auditoria no kontrolu legalidade no verifikasaun ba kualidade edukasaun no hanorin, no tenke husu renovasaun ho tempu natoon atu evita interupsaun ba matríkula ka sertifikasaun.
Iha Ne’ebé Hetan Ajuda
Ba orientasaun kona-ba prepara kandidatura, kontaktu Ministériu Edukasaun liu husi pájina Kontaktu ka ita-nia diresaun munisipál edukasaun, ne’ebé iha munisípiu 13 hotu no iha Rejiaun Administrativa Espesiál Oe-Cusse Ambeno. Formuláriu no orientasaun relasionadu publika iha seksaun Publikasaun bainhira sira disponivel.
