Institutu ida-idak ne’ebé hakarak fó edukasaun iha Timor-Leste — eskola privadu, igreja, komunitária, kooperativa, ka ne’ebé jere husi fundasaun — tenke hetan rekoñesimentu husi Estadu molok bele opera no fó sai sertifikadu válidu. Tuir Lei Baze Sistema Edukasaun (Lei n.º 14/2008), akreditasaun mak rekoñesimentu formál husi Estadu ba kualidade estabelesimentu edukativu ida, hafoin avaliasaun kontínua, objetiva no kontextualizada ba estabelesimentu ne’e (Artigu 43).
Tanbasá Akreditasaun Importante
Estadu rekoñese valór edukasaun privadu no kooperativa nu’udar espresaun liberdade atu aprende no atu hanorin, no Estadu nia responsabilidade mak lisensia, avalia no monitoriza sira (Artigu 3). Institutu ne’ebé rekoñesidu deit mak bele rejista estudante iha sistema edukasaun nasionál no fó kualifikasaun ne’ebé Estadu — no institutu simu-na’in sira iha rai liur — sei rekoñese. Akreditasaun konfirma katak eskola ida kumpre padraun nasionál ba kurríkulu, serbisu-na’in dosente, fasilidade no jestaun, no fó ambiente aprendizajen ne’ebé seguru ba ninia estudante sira.
Baze Legál
- Artigu 3 — Edukasaun privadu no kooperativa funsiona tuir ninia estatutu rasik; Estadu lisensia, avalia no monitoriza sira iha termu legál.
- Artigu 42(4) — Eskola privadu ka kooperativa bele adota planu no programa kurrikulár ne’ebé uza iha eskola públiku, ka adota ninia rasik; bainhira adota ninia rasik, sira rekoñese kazu ba kazu liu husi avaliasaun pozitivu ba kurríkulu no ba kondisaun pedagójika ba hanorin.
- Artigu 43 — Define akreditasaun nu’udar rekoñesimentu formál Estadu nian ba kualidade estabelesimentu ida, bazeia ba avaliasaun kontínua.
- Artigu 45 — Sistema edukasaun, inklui eskola privadu no kooperativa, sujeitu ba inspesaun Estadu nian.
Textu kompletu Lei n.º 14/2008 disponivel iha seksaun Lejislasaun. Formuláriu kandidatura detalladu, taxa no prazu define husi Ministériu liu husi regulamentu komplementár — konfirma rekezitu atuál ho Ministériu molok kandidata.
Se Mak Presiza Kandidata
- Eskola privadu, igreja, komunitária, kooperativa ka fundasaun foun sira ne’ebé prepara atu loke
- Institutu ne’ebé eziste ona no buka rekoñesimentu formál ba dahuluk
- Eskola akreditadu sira ne’ebé aumenta nivel edukasaun foun (porezemplu, habelar husi báziku ba sekundáriu) ka dalan téknika-vokasionál foun
- Eskola sira ne’ebé ninia akreditasaun presiza renova
Prosesu Akreditasaun
- Kandidatura. Institutu ne’e submete pedidu eskrita ba akreditasaun ba Ministériu Edukasaun, hamutuk ho dokumentu apoiu sira ne’ebé lista iha kraik.
- Revizaun dokumentu. Ministériu verifika katak kandidatura ne’e kompletu no konfirma katak kurríkulu, serbisu-na’in no governasaun ne’ebé propoin kumpre rekezitu nasionál.
- Rekoñesimentu kurríkulu. Eskola ida ne’ebé tuir kurríkulu nasionál avalia tuir kurríkulu ne’e; eskola ida ne’ebé propoin ninia planu rasik hetan avaliasaun kazu ba kazu, tuir Artigu 42(4).
- Inspesaun. Ekipa Ministériu nian vizita fatin atu verifika katak sala aula, saneamentu, seguransa no rekursu hanorin kumpre padraun ba nivel edukasaun ne’ebé husu.
- Desizaun. Bainhira kumpre rekezitu sira, Ministériu fó rekoñesimentu formál; bainhira la kumpre, institutu ne’e simu informasaun kona-ba falta sira atu hadi’a molok kandidata fila-fali.
- Rejistu no monitorizasaun. Institutu akreditadu tama iha rejistu nasionál eskola sira nian no sujeitu ba avaliasaun no inspesaun kontínua atu konfirma katak padraun sira kontinua kumpre.
Saida Mak Presiza
Rekezitu finál konfirma husi Ministériu ba kandidatura ida-idak, maibé entidade ida baibain tenke prepara atu fó:
- Estatutu no dokumentu legál entidade nian ne’ebé sei sai na’in no jere eskola (asosiasaun, fundasaun, kooperativa ka kompañia, no ninia rejistu), tanba edukasaun privadu funsiona tuir ninia estatutu rasik
- Nivel no tipu edukasaun ne’ebé eskola pretende fó, no kurríkulu ne’ebé sei tuir — kurríkulu nasionál ka ninia planu propostu rasik
- Lista serbisu-na’in dosente ho evidénsia sira-nia kualifikasaun
- Detallu instalasaun sira — sala aula, bee no saneamentu, no arranju seguransa — no prova direitu atu uza sira
- Regra internu no estrutura organizasionál eskola nian
Kualifikasaun no dokumentu estranjeiru bele presiza legaliza uluk — haree Legalizasaun Dokumentu.
Renovasaun no Monitorizasaun
Akreditasaun refleta avaliasaun kontínua, la’ós aprovasaun dala ida deit. Tuir Artigu 45, eskola akreditadu sira kontinua sujeitu ba inspesaun Estadu nian — auditoria no kontrolu legalidade, no verifikasaun ba kualidade edukasaun no hanorin. Institutu sira tenke kandidata ba renovasaun ho tempu natoon molok sira-nia akreditasaun remata, atu evita interupsaun ba rejistu ka sertifikasaun.
Iha Ne’ebé Bele Hetan Ajuda
Ba orientasaun kona-ba prepara kandidatura ida, kontaktu Ministériu Edukasaun liu husi pájina Kontaktu ka ita-nia diresaun edukasaun munisipál, ne’ebé iha munisípiu 13 hotu no iha Rejiaun Administrativa Espesiál Oe-Cusse Ambeno. Formuláriu kandidatura no orientasaun relasionadu publika iha seksaun Publikasaun bainhira sai disponivel.