Edukasaun Importante Ba Dezenvolvimentu Nasaun

Fatumaca - 01 Marsu 2013, Presidenti Repúblika Taur Matan Ruak hateten, Edukasaun nu’udar fator importante ba dezenvolvimentu Nasaun ida ne’e nian. Tanba ne’e tenke kria rekursu humanu ho kualidade atu bele lori dezenvolvimentu nasaun ne’e ba oin.
Presidente RDTL, Taur Matan Ruak hateten lia hirak ne’e iha seremónia fahe diploma ba finalista nai’in 78, husi Eskola Teknika Profesional Dom Bosco Fatumaka ba tinan akedémiku 2012 nian iha Sub Distritu Baucau, Distritu Baucau.
Durante diskursu hateten, iha tinan 49, ema barak sai matenek husi koleiju Fatumaka. No kontinua haboot liu tan to’o ohin loron, halo lansamentu ba fatuk dahuluk, ba konstrusaun eskola foun no rehabilita koleiju atu habo’ot tan fatumaka.
Akontesimentu ne’e hatudu, katak fatumaka nia futuru sei diak liu. Koleiju Fatumaka nia historia, produs ona ema sai ema diak. Ema ho ema diak, la hanesan. Sidadaun no sidadaun la hanesan.
Presidente afirma ba finalista sira katak, akaba eskola iha Koleiju Fatumaka, hetan previléjiu sai ema nebe diak. Ema nebe diak, siknifika hatene saida mak diak no halo oinsa atu bele hetan. Ita fo parabens ba komunidade Salesianu sira, liu-liu ba Diretor no Edukador sira tomak koleiju fatumaka no ba reverendu Padre Locateli nudar Aman boot ba koleiju ida ne’e.
Iha tinan barak nia laran, sira lakolen no determinadu lós infrenta difikuldade hotu-hotu atu la’o ba oin. Produtividade no kualidade ba ema ne’ebé sai husi fatin ida ne’e fó kontribuisaun ba ita nia Nasaun barak liu ona.
Iha tinan 2006, krizi iha ita nia Rain, iha Nasaun tomak dehan loro sa’e no loro monu. Ema hateten tamba, loro sa’e sira okupa fatin hotu – hotu inklui faan sasan iha merkadu. Entaun ha’u dehan ba sira nune’e. Imi husu salesianu sira tanba sira loke eskola iha parte sorin ne’e mai, maibe sorin ne’eba sira la loke.
Tanba ne’e mak ita agora eskola politéknika ida iha Distritu Maliana. Ne’e hatudu katak salesianu sira nia prezensa fo mudansa boot ba nasaun nia vida. Ohin ita tenke halo ekilibru ida atu hotu-hotu hetan kbi’it no oportunidade la’o ba oin.

Iha preokupasaun seluk, Presidente mós kestinona kona ba bolsu estudu ne’ebé durante ne’e Ministériu Edukasaun fo ba estudante sira.
“Durante ha’u sai presidente, hau nunka hatene, katak bolsu estudu ne’e ba se? Iha timor laran tomak. No ha’u haré nia rezultadu hatudu la lós, ha’u hateten ba Sr. Ministru Edukasaun. Ha’u hakarak Bolsu Estudu fahe hanesan, atu iha ekilibru iha Distritu hotu – hotu Timor laran tomak.
Tamba saida mak ita tenke halo ida ne’e? Tamba Estadu hanesan Aman, kompara karik hanesan Inan ho Aman. Aman diak, Inan diak bele tau matan ba nia oan sira. Labele fila ida ba Anak emas no ida seluk la tau matan, karik ita halo hanesan ne’e ladiak”.
Atu hatan ba preokupasaun reprezentante finalista katak agora dadaun halo oinsa mak hotu – hotu bele hetan edukasaun ho kualidade. Iha Governu anterior no Governu agora rekuñese katak kualidade edukasaun diak iha Timor, domina husi eskola katólika sira. Governu determinadu atu halo esforsu kria kondisaun, hadi’a eskola sira iha Timor laran tomak, sei fó opurtunidade ba Timor oan sira, atu estuda ho kbi’it no matenek atu bele lori edukasaun no inovasaun ba dezenvolvimentu ba nasaun timor leste ba oin.
Timor riku buat hotu-hotu tenke preprara rekursu humanu ne’ebe adekuadu atu eleva dezenvolvimentu nasaun ne’e sai modernu no furak.
Tanba ne’e maka dezenvolvimentu parte seitor edukasaun tenke maka’as. Ita seidauk halo másimu iha seitor edukasaun, hanesan ema, riku ida ne’ebé sei la hotu. Ita nia nasaun ne’e lori ema mak hari’i no atu dezenvolve mos tenke lori ema.
Iha tinan 2014, wainhira ita atinji aniversariu Dom Bosco Fatumaka ba dala 50, dala ruma ita inagura tan ida ne’ebé ohin ita lansa fatuk dahuluk ba.
Alunu sira ne’ebe tuir mai, sira sei haré prosesu konstrusaun uma foun. Ita sei halo esforsu atu sira ne’ebe mai, bele hetan oportunidade diak liu agora.
Ba finalista nai’in 78, ne’ebe gradua, tenke úza matenek ne’ebe iha, atu dezenvolve imi nia an no nasaun la’o ba oin. hanesan presidente hakarak fo parabens ba imi.