ME komemora loron mundial lian Inan


Polítika Ministériu nian maka promove edukasaun bazeia ba ensinu multi lin­gua tanba ne’e maka lian inan nia papél importante atu fó tulun ba labarik sira ba eskola liuliu tinan da­huluk tama eskola atu bele fasilita prosesu aprendizájen labarik sira bele entende esplikasaun profesór sira iha sala lar­an.

Lia hirak ne’e Ministru Edukasaun Bendito dos Santos Freitas hateten ba jornalista sira iha loron komemorasaun lian inan, Sexta feira, 21/02/2014 iha Sentru Konvensaun Dili.

kona-ba numerasia no literasia, profesór sira wainhira hanorin, tama kedas ho lian Tetun ou portugéz labarik sira atu entende ne’e susar tebtebes. Maibé fasilita prosesu aprendizájen ho uzu lian inan ne’e, sei fó vantajen boot.

Projetu pilotu tolu iha Distritu Lautem, Mana­tuto no Distritu Oe-kuse. Ba eskola 18 hane­san hanorin eskola 6 kada distritu ne’ebe rezul­tadu husi avaliasaun kona-ba implementasaun polítika lian inan ne’e di’ak tebes, ajuda labarik sira hatene hakerek no le’e. No wainhira pasa klase, sira fásil aprende Tetun no Portugés ba sira-nia estudu.

Ministru mós kestiona, preokupasaun sosie­dade balun katak, uza lian inan ne’e ita atu ba fali kotuk maibé sira nega sira-nia identidade. Ita labele dehan moris mai ko’alia kedas lian Tetun no Portugés maibé ita kaoalia dahuluk ita-nia lian inan. Barak husi Suku, Aldeia, área remota, ko’alia sira nia lian tanba ida ne’e maka lian inan. Ne’e hanesan rikeza kulturál ida.

Ida ne’e ita tenke proteje. Hanesan iha Atlas UNESCO nian katak, besik metade husi dalen rihun neen ne’ebé ko’alia iha mundu, barak komesa atu lakon ona. Karik iha Timór maka dalen ruma lakon, ne’e ita halo kiak ita-nia umanidade. Lian sira ne’e hotu hanesan rikeza kulturál, rikeza linguístika ne’ebé ita uza, tenke halo transmisaun ba aliserse siénsia eduka­saun nian.

Ita haree distritu tolu ne’ebe oras ne’e hanesan refer­énsia, hatudu duni rezultadu di’ak. Tanba ne’e maka governu sei apoiu nafatin atu bele hadi’a liutan iha prosesu aprendizájen.

Balun tan preokupa, ita aprende lian inan ne’e hanesan fali divizionizmu : ne’e failla nafatin. Ita-nia konsiénsia lian inan ne’e bá ita-nia umildade no ko’alia ne’e entende malu di’ak. No hanesan ita ba fatin ida ita bele aprende Suku ka Aldeia nian ne’ebá. Labele tetun konsidera hanesan filozofia língua ida ne’ebé boot liu, ida ne’e asuntu ketak ida. Ita ko’alia utilizasaun lian inan no prosesu aprendizájen iha baze ba ita-nia oan sira.

Ne’e duni ministériu hanoin katak importante tebes no mós nesesidade ba ita atu bele utiliza duni.

Hatán jornalista Diáriu Nasionál kona-ba karik ministériu hakerek ona iha livru ka seidauk? Minis­tru edukasaun hatán katak, iha distritu tolu minis­tériu intrudúz lian inan ba ensinu aprendizájen, profesór sira maka dezenvolve livru iha ne’ebá. Maibé, rekomendasaun ne’ebé halo husi ekipa avaliasaun Sosiedade Sivíl no NGO BELUN sira, husu atu reforsa kurríkulu no Biblioteka nian, no mós kona-ba hanorin profesór sira.

Tanba hanorin lian inan ne’e espesiál tebtebes, ita tenke hanorin profesór sira. Maibé kestaun maka ema sira be serbisu iha estadu, sira ko’alia lian inan ne’e iha hela. Maibé ita la rekuñese katak, ida ne’e valór ne’ebé ita tenke prezerva. Formasaun profesór sira no dezenvolvimentu kurríkulu materiál didá­tiku sira ne’e no ba oin ita prepara atu hatan kes­taun sira ne’e diak liutan.

Pergunta daruak Diáriu Nasionál, kona-ba kontin­uasaun programa hanorin lian inan ba distritu sira seluk ka lae? Hatán ba ida ne’e Ministru hateten katak sei haree rezultadu avaliasaun distritu 3 ne’e nian. No iha tinan 2015 maka ministériu sei halo planu ba distritu sira seluk ho programa hanesan.

Ita maka la gosta fali ita-nia lian inan ne’e dalaru­ma globalizadu liu bá ita haluha tiha ita-nia orijen